देउवाको ‘सिग्नल’पछि कांग्रेसमा नयाँ दाउपेच : समानान्तर महाधिवेशनबाट शशांकलाई सभापति बनाउने तयारी !

काठमाडौं, २२ कात्तिक । नेपाली कांग्रेसभित्रको आन्तरिक विवाद नयाँ मोडमा पुगेको छ। पार्टीको १५औँ महाधिवेशनबाट गगनकुमार थापा सभापतिमा निर्वाचित भई नयाँ केन्द्रीय कार्यसमिति गठन भइसकेको अवस्थामा पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा समूह भने समानान्तर महाधिवेशनको तयारीमा जुटेको छ। यसले कांग्रेसभित्रको शक्ति संघर्षलाई थप जटिल बनाएको छ।

एकातिर गगन थापा नेतृत्वको संस्थापन पक्ष पार्टीको नयाँ नेतृत्वसहित संगठन अघि बढाउने प्रयासमा छ भने अर्कोतिर देउवा पक्षले उक्त नेतृत्वको वैधानिकतामाथि प्रश्न उठाउँदै छुट्टै महाधिवेशनमार्फत आफ्नो राजनीतिक तथा सांगठनिक अस्तित्व स्थापित गर्ने रणनीति अघि सारेको छ।

यसैबीच देउवाको ‘सिग्नल’पछि पूर्वमहामन्त्री डा. शशांक कोइरालालाई समानान्तर महाधिवेशनबाट सभापति बनाउने चर्चा कांग्रेस वृत्तमा सुरु भएको छ। देउवा पक्षको महाधिवेशन तयारी समितिको संयोजन शशांकले गरिरहेका छन्। यसले उनलाई भावी नेतृत्वको सम्भावित अनुहारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यद्यपि उनलाई सभापतिको उम्मेदवार बनाउने औपचारिक निर्णय सार्वजनिक भएको छैन।

देउवाको रणनीति : आफैँ नेतृत्व नगर्ने, शशांकलाई अघि सार्ने ?

देउवा समूहको पछिल्लो गतिविधिले पार्टीभित्र आफ्नो पक्षको छुट्टै संगठनात्मक संरचना निर्माण गर्ने रणनीति अघि बढाएको देखिन्छ। १४औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित सभापति आफू नै भएको दाबी गर्दै आएका देउवाले गगन नेतृत्वको केन्द्रीय समितिलाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

समानान्तर महाधिवेशनको दैनिक संयोजन शशांक कोइरालाले गरिरहेको र देउवा स्वयं त्यसको संयोजकत्वमा रहेको देउवा पक्षका नेताहरूले बताएका छन्। यसले देउवाले आफ्नो समूहको आगामी नेतृत्वका लागि शशांकलाई अघि सार्न सक्ने सम्भावनाबारे राजनीतिक वृत्तमा चर्चा बढाएको छ।

यसको राजनीतिक अर्थ पनि महत्त्वपूर्ण छ। देउवा स्वयं सभापतिको प्रतिस्पर्धामा नउत्रिएर कोइराला परिवारका नेतामार्फत आफ्नो समूहलाई निरन्तरता दिने विकल्पमा जान सक्छन् भन्ने विश्लेषण भइरहेको छ। तर यसलाई देउवाको औपचारिक निर्णयभन्दा पनि पछिल्लो सांगठनिक गतिविधिबाट देखिएको सम्भावित रणनीतिका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ।

समानान्तर महाधिवेशनको तयारी तीव्र, २६ जिल्लामा अधिवेशन सम्पन्न भएको दाबी

देउवा समूहले समानान्तर महाधिवेशनको तयारीलाई केवल घोषणामा सीमित नराखी संगठनात्मक प्रक्रियासमेत अघि बढाएको छ। देउवा पक्षका नेता प्रकाशशरण महतका अनुसार हालसम्म ६१८ पालिका र २६ जिल्लामा अधिवेशन सम्पन्न भएका छन्। थप १२ जिल्लामा अधिवेशन प्रक्रिया अघि बढिरहेको उनको भनाइ छ।

देउवा पक्षले सार्वजनिक गरेको कार्यतालिकाअनुसार मंसिर ४ गते प्रदेश अधिवेशन र मंसिर २१ देखि २३ गतेसम्म केन्द्रीय महाधिवेशन गर्ने तयारी छ। महाधिवेशन देउवाको संयोजकत्वमा अघि बढ्ने र दैनिक संयोजन शशांक कोइरालाले गर्ने बताइएको छ।

यसरी हेर्दा देउवा समूह गगन नेतृत्वको पार्टी संरचनालाई चुनौती दिन छुट्टै सांगठनिक आधार निर्माणमा लागेको देखिन्छ। यद्यपि देउवा पक्षले सार्वजनिक गरेका अधिवेशनसम्बन्धी विवरण र दाबीलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गरिएको तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन।

शशांकलाई सभापति बनाउने रणनीति कि देउवा समूहको राजनीतिक निरन्तरता ?

शशांक कोइरालाको नाम समानान्तर महाधिवेशनको सम्भावित सभापतिका रूपमा चर्चामा आउनुका पछाडि उनको राजनीतिक विरासत पनि जोडिएको छ। उनी नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता तथा पूर्वसभापति बीपी कोइरालाका छोरा हुन्। कांग्रेसको इतिहासमा कोइराला परिवारको प्रभाव लामो समयदेखि रहँदै आएको छ।

शशांकलाई अघि सार्दा देउवा समूहले एकातिर बीपी कोइरालाको राजनीतिक विरासतसँग जोडिएको नेतृत्वको सन्देश दिन सक्ने र अर्कोतिर आफ्नो समूहलाई नयाँ अनुहारमार्फत निरन्तरता दिन सक्ने आकलन गरिएको हुन सक्छ।

तर शशांक स्वयं सभापति बन्ने विषयमा कति इच्छुक छन् र देउवा समूहका अन्य प्रभावशाली नेताहरूले उनलाई स्वीकार गर्छन् कि गर्दैनन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। समानान्तर महाधिवेशनमा सभापतिको उम्मेदवार चयन गर्ने औपचारिक निर्णय सार्वजनिक नभएकाले अहिले नै उनलाई निश्चित उम्मेदवारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।

वैधानिकता नपाए कोइराला परिवारको राजनीतिक बाटो के ?

कांग्रेसको पछिल्लो विवादमा कोइराला परिवारको राजनीतिक भूमिकासमेत चर्चाको विषय बनेको छ। बीपी कोइरालाका छोरा शशांक देउवा समूहसँग सक्रिय छन् भने डा. शेखर कोइराला दुवै पक्षको महाधिवेशन प्रक्रियाबाट अलग रहेको सार्वजनिक विवरणहरूमा उल्लेख छ।

त्यस्तै, गिरिजाप्रसाद कोइरालाकी छोरी सुजाता कोइराला भने गगन थापा नेतृत्वको मूलधारको महाधिवेशन प्रक्रियामा सहभागी भएकी छन्। यसले एउटै राजनीतिक परिवारका नेताहरू फरक–फरक राजनीतिक धारमा उभिएको अवस्था देखाएको छ।

देउवा समूहले अघि बढाएको समानान्तर महाधिवेशनले पार्टीको आधिकारिक मान्यता प्राप्त गर्न नसकेको अवस्थामा त्यसमा सक्रिय कोइराला परिवारका नेताहरूले कुन राजनीतिक बाटो रोज्छन् भन्ने प्रश्न उठेको छ।

विशेषगरी शशांक र शेखरबीचको राजनीतिक दूरी तथा सुजाताले लिएको फरक बाटोले कोइराला परिवारको परम्परागत राजनीतिक प्रभाव र एकतामाथि नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। तर वैधानिकता नपाए कोइराला परिवार नै कांग्रेसको मूलधारबाट अलग्गिने वा अर्को राजनीतिक बाटो रोज्ने भन्ने विषयमा परिवारका तर्फबाट कुनै औपचारिक निर्णय सार्वजनिक भएको छैन।

अदालतको निर्णयले निर्धारण गर्ने कांग्रेसको आगामी दिशा

कांग्रेसभित्रको विवादको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष कानुनी वैधानिकताको प्रश्न हो। निर्वाचन आयोगले गगन थापा नेतृत्वको केन्द्रीय कार्यसमितिलाई मान्यता दिएको निर्णयविरुद्ध देउवा पक्ष अदालत गएको छ।

देउवा पक्षका नेताहरूले सर्वोच्च अदालतबाट पुनरावलोकनको अनुमति प्राप्त भएको उल्लेख गर्दै अन्तिम निर्णयबाट आफूहरूले आधिकारिकता पाउने विश्वास व्यक्त गर्दै आएका छन्। अर्कोतर्फ गगन नेतृत्वको संस्थापन पक्षले १५औँ महाधिवेशन सम्पन्न गरी निर्वाचित पदाधिकारी तथा केन्द्रीय सदस्यको विवरण निर्वाचन आयोगमा अद्यावधिकका लागि बुझाइसकेको छ।

यसरी कांग्रेसको विवाद अब केवल नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने विषयमा सीमित छैन। पार्टीको आधिकारिक नेतृत्व, विधानको व्याख्या, महाधिवेशनको वैधानिकता र संगठनात्मक निरन्तरतासमेत यससँग जोडिएका छन्।

कांग्रेस विभाजनको जोखिम कि पुनः एकताको सम्भावना ?

नेपाली कांग्रेस लामो राजनीतिक इतिहास बोकेको पार्टी हो। विगतमा पनि नेतृत्व र नीतिगत विवादका कारण पार्टी विभाजन तथा पुनःएकीकरणका घटनाहरू भएका छन्। अहिलेको विवादले पनि पार्टीभित्र दुई अलग सांगठनिक संरचना निर्माण हुने जोखिम बढाएको छ।

गगन थापा नेतृत्वको केन्द्रीय समिति र देउवा समूहको समानान्तर महाधिवेशन दुवैले आफूलाई कांग्रेसको वैधानिक तथा वास्तविक नेतृत्व दाबी गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ता कुन पक्षमा उभिने भन्ने अन्योलसमेत बढ्न सक्छ।

विशेषगरी देउवा समूहले शशांक कोइरालालाई सम्भावित नेतृत्वको अनुहारका रूपमा अघि सार्ने अवस्था बनेमा कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरण, राजनीतिक विरासत र नेतृत्वको वैधानिकतासम्बन्धी बहस थप चर्किन सक्छ।

अहिले कांग्रेससामु मुख्यतः तीन प्रश्न छन्— गगन नेतृत्वको केन्द्रीय समितिको वैधानिकताबारे अदालतको अन्तिम निर्णय के आउँछ ? देउवा समूहले समानान्तर महाधिवेशनबाट कस्तो नेतृत्व चयन गर्छ ? र दुवै पक्षबीच पुनः एकताको सम्भावना कति बाँकी छ ?

यी प्रश्नको उत्तरले कांग्रेसको आगामी राजनीतिक दिशा मात्र होइन, बीपी कोइरालाको राजनीतिक विरासत बोकेको परिवारको भावी भूमिका र पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलनसमेत निर्धारण गर्नेछ।

अन्ततः कांग्रेसभित्रको अहिलेको संघर्ष सभापतिको कुर्सीका लागि मात्र होइन, पार्टीको आधिकारिकता, राजनीतिक विरासत र आगामी नेतृत्वको स्वरूप निर्धारण गर्ने निर्णायक शक्ति संघर्षका रूपमा अघि बढिरहेको छ।